0

مطالعات پوشش گیاهی نقش اساسی در رصد کردن دینامیک پوشش های گیاهی و نتیجه در مدیریت برنامه های زیست محیطی و حفاظت از تنوع زیستی گیاهان یک منطقه دارد. در این مطالعه فلور، فرم رویشی و کوروتیپ منطقه ای کوهستانی به مساحت 105 کیلومتر مربع در منطقه رشته کوه سهند واقع در استان آذربایجان شرقی تبریز-بین سال های 1387-1391 بررسی شد. شناسایی نام علمی گونه های گیاهی براساس سیستم رده بندی تبارزایشی نهاندانگان یعنی APGIII انجام و شکل زیستی عناصر گیاهی با استفاده از روش رانکیه تعیین شد. در منطقه مذکور 403 گونه، متعلق به 242 سرده از 50 تیره شناسایی شدند. بیشترین گونه های منطقه به تیره های Asteraceae و Poaceae تعلق داشتند. همی کریپتوفیت ها با 44% و فانروفیت ها با 6% به ترتیب بیشترین و کمترین پوشش گیاهی منطقه بودند. تروفیت ها با داشتن 33% مقام دوم را از نظر تعداد گونه ها را داشت. تقریبا"61% گونه چندساله 39% گونه های یکساله بودند. عناصر رویشی ایرانی تورانی با تشکیل 44% گونه های منطقه، بشترین سهم و عناصر رویشی صحاری سندی با 1% کمترین نقش در پوشش گیاهی منطقه داشتند. فراوانی همی کریپتوفیت ها با در نظر گرفتن اقلیم منطقه مورد انتظار بود اما تروفیت ها با 33% فراوانی بیانگر خشکی منطقه مورد مطالعه هستند. رویشگاه کوهستانی سهند از نظر پوشش گیاهی بسیار متنوع بوده و حفاظت همه جانبه و اصولی آن برای حفظ تنوع زیستی منطقه اهمیت دارد.

از آنجا که در مطالعات گذشته ارتباط معنی داری بین تاج پوشش کل و فاصله از آبشخور پیدا نشده بود. در این تحقیق گونه های گیاهی بر اساس فرم رویشی (درختچه، بوته، علف گندمی چند ساله، پهن برگ علفی یکساله و چند ساله) و همچنین کلاس های خوش خوراکی (I،II  و (III طبقه بندی شده و با استفاده از آنالیز تجزیه واریانس یک طرفه تغییرات آنها با فاصله از آبشخور و جهت های هشت گانه مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که جهت های هشت گانه تاثیر معنی داری بر تاج پوشش فرم های رویشی و کلاس های خوش خوراکی ندارند. اما فرم های رویشی و کلاس های خوش خوراکی با توجه به فاصله از آبشخور، دارای واکنش های متفاوتی به چرا می باشند. به طوری که با فاصله از آبشخور فرم های رویشی درختچه، بوته و علف گندمی چند ساله و کلاس خوش خوراکی I افزایش و فرم رویشی پهن برگ علفی یکساله و کلاس خوش خوراکی III کاهش می یابد. بنابراین فرم رویشی پهن برگ علفی چند ساله و کلاس خوش خوراکی II نیز دارای پراکنش یکنواخت می باشد. از این رو، با استفاده از نتایج مقایسه میانگین دانکن یک محدوده بحرانی در فاصله 400 متر از آبشخور مشخص شد. در این محدوده در ترکیب گیاهی گونه های بوته ای و درختچه ای کاهش، کلاس خوش خوراکی I حذف و پهن برگ علفی های یکساله افزایش یافته اند و با توجه به تغییرات فرم رویشی علف گندمی چند ساله و کلاس خوش خوراکی I که به چرا بسیار حساس هستند، می توان نتیجه گرفت که تا فاصله 800 تا 1000 متری از آبشخور تمرکز چرا بسیار زیاد می باشد.

با وجود مقاومت ارس (. Juniperus excelsa M. B) به شرایط سخت محیطی، دخالت های انسانی منجر به تغییر شرایط طبیعی رویشگاه های ارس و درنتیجه کاهش زادآوری و وسعت رویشگاه های طبیعی آن شده است. از روش های احیای رویشگاه های طبیعی گونه های جنگلی می توان به نهال کاری اشاره کرد که پیش نیاز موفقیت در برنامه های احیا، شناخت عوامل مؤثر بر استقرار، رشد و زنده مانی نهال ها است. در پژوهش پیش رو، اثر فرم رویشی درختان مادری و سایبان (فقط در سال اول) بر زنده مانی و متغیرهای رویشی نهال های ارس در ایستگاه سیراچال در یک دوره چهارساله پایش شد. چهارصدوپنجاه نهال تولیدشده از سه فرم رویشی مختلف درخت مادری (A، B و C) در قالب بلوک های کامل تصادفی و به صورت کرت های خرد کاشته شدند. تجزیه وتحلیل آماری داده ها نشان داد که فرم رویشی در سال های اول و دوم به ترتیب باعث افزایش معنی دار رشد ارتفاعی و سطح تاج نهال ها شد. در سال اول، سایبان بر قطر یقه تأثیر مثبت داشت، اما در سال دوم، اثر سایبان سال اول بر رشد طولی نهال ها منفی بود. با توجه به نتایج و هزینه های زیاد، استفاده از سایبان در برنامه های نهال کاری ارس توصیه نمی شود. نتایج پژوهش در سال چهارم بیانگر اثرگذاری بیشتر فرم رویشی درختان مادری بر استقرار، زنده مانی و رشد نهال های ارس بود. از بین سه نوع فرم رویشی که زنده مانی و متغیرهای رشدی آن ها طی چهار سال بررسی شد، نهال های تولیدشده از درختان گروه C شرایط بهتری داشتند. بنابراین، توصیه می شود برای احیای رویشگاه های طبیعی ارس، جمع آوری بذر و تولید نهال از درختانی با فرم رویشی C که دربرگیرنده درختانی با فرم رویشی A و B هستند، استفاده شود.

به منظور تفکیک فرم های رویشی مراتع وازرود استان مازندران، قابلیت داده های سنجنده LISSIII ماهواره IRS-P6 مورد بررسی قرار گرفت. جمع آوری داده های پوشش سطح خاک بر اساس گونه های گیاهی غالب از طریق استقرار پلات های 25×25 مترمربع و از طریق نمونه برداری تصادفی صورت گرفت. سپس اطلاعات مربوط به تاج پوشش هر یک از گونه های گیاهی به تفکیک فرم رویشی (گندمیان، فورب ها، بوته ای ها، درختچه ای ها)، درصد خاک لخت و سنگ و سنگریزه مربوط به هر یک از پلات ها استخراج گردید. برای تصحیح تصاویر مذکور از تصویر فیوژنETM+  به عنوان تصویر پایه استفاده و برای این کار 18 نقطه انتخاب شد. تصویر مورد نظر با خطای کلی 0.54 پیکسل تصحیح گردید. سپس شاخص های گیاهی در تصویر محاسبه و ارزش های رقومی هر یک از آنها در محل قطعات نمونه برداری استخراج شد. آنالیز داده ها نشان داد که از بین فرم های رویشی (گندمیان، فورب ها، بوته ای ها و درختچه ای ها) موجود در منطقه مطالعاتی تنها فرم رویشی گندمیان و خاک لخت با داده های سنجنده LISSIII ارتباط معنی داری داشتند. به طوری که از بین شاخص های منتج، فقط شاخص OSAVI با ضریب همبستگی 0.38 با پوشش گندمیان وشاخص های MND و GI هر کدام با ضریب همبستگی 0.41 و 0.40 بالاترین ضریب همبستگی را با خاک لخت منطقه نشان دادند.

آتش سوزی به­عنوان عاملی تهدید کننده در منابع طبیعی هر ساله در سطح وسیعی رخ می­دهد. هدف از این تحقیق تعیین اثرات کمی و کیفی آتش سوزی بر گیاهان مرتعی و تعیین مقاومت گونه­های مختلف مرتعی در مقابل آتش سوزی جهت احیای عرصه­های مرتعی است. این تحقیق در سایت مرتعی روستای کبوده علیا در شهرستان کرمانشاه انجام شد. این سایت در سال 1396 دچار حریق شد. یک مرتع شاهد با ویژگی اکولوژیکی و توپوگرافی مشابه در مجاورت سایت آتش سوزی انتخاب گردید. سپس با تعیین منطقه معرف آتش سوزی و شاهد، به روش تصادفی- سیستماتیک چهار ترانسکت‏ 50 متری و 10 پلات ثابت (1×1 متر مربع) استقرار یافت و طی سه سال (99-1397) اقدام به آماربرداری و ارزیابی تراکم، تولید علوفه، تاج پوشش، وضعیت و گرایش مرتع شد. داده‏ها با نرم افزار SPSS مورد تجزیه آماری قرار گرفتند و مقایسه میانگین­ها با آزمون دانکن انجام شد. نتایج نشان داد که بین تیمارهای شاهد و آتش سوزی در سطح 1% اختلاف معنی دار وجود داشت. در هر دو عرصه شاهد و آتش سوزی، فرمهای رویشی گندمیان و پهن برگ علفی چندساله در هر دو عرصه شاهد و آتش­سوزی در سطح 1% دارای اختلاف میانگین معنی دار از نظر تراکم و تاج پوشش بودند. آتش سوزی سبب کاهش میانگین تاج پوشش و در نتیجه کاهش میانگین تولید در گندمیان چند ساله و پهن برگ­های علفی شد که بیانگر حساسیت آن­ها در برابر آتش سوزی است. فرم رویشی بوته­ای در سطح 1% برای تراکم و 5% برای تاج پوشش دارای تفاوت معنی دار در دو عرصه شاهد و آتش سوزی بود. در عرصه آتش سوزی تراکم، تاج پوشش و تولید گیاهان بوته­ای کاهش یافته بود. آتش سوزی تا حدود زیادی باعث تغییر ترکیب گونه­ای، حذف یا کاهش تراکم و بیوماس گیاهان بوته­ای و گیاهان درختچه­ای شده بود و برعکس آتش سوزی سبب افزایش تراکم، تاج پوشش و تولید در گندمیان یکساله و گیاهان علفی یکساله شد. گونه­های مقاوم در مقابل آتش سوزی شامل گندمیان دائمی (Hordeum bulbosum و Elymus hispidus) بودند.

از عوامل مهم تاثیر گذار بر پوشش گیاهی در اکوسیستم های مرتعی، فاکتورهای غیر زنده است که نقش مهمی در شکل گیری و توالی انواع پوشش های گیاهی دارد. شناخت این عوامل، گام مهمی در مدیریت اکولوژیک مراتع محسوب می شود. بدین منظور، مراتع جواهرده رامسر واقع در البرز شمالی از ارتفاع 2000 تا 3200 متر انتخاب شد. با توجه به پایش میدانی و ساختار پوشش گیاهی، طبقات 300 متری برای برداشت داده های صحرایی در نظر گرفته شود. سپس در هر نوار عرضی، تعداد 15 پلات که توسط فرمولهای آماری محاسبه گردید، به صورت تصادفی، برای جمع آوری داده های صحرایی نظیر درصد پوشش انواع فرم های رویشی استفاده شد. در هر طبقه ارتفاعی، تعداد 5 پلات هم برای تهیه نمونه خاک در نظر گرفته شد. آنالیزهای آماری به کمک روش های رسته بندی و آنالیز چندمتغیره DCA و CCA انجام شد. نتایج نشان داد که فرم های رویشی منطقه در تحت 183 گونه و 33 خانواده، به 5 زیراجتماع بزرگ تفکیک شدند. به طوری که تفکیک پذیری این اجتماع تحت تاثیر عامل ارتفاع، جهت و ویژگی های خاکی قرار داشته است. همچنین آنالیز چندمتغیره CCA به خوبی توانسته است فرم های رویشی را با توجه به نیازهای اکولوژیک هریک به گروههای مستقلی از گراس های یک و چندساله با فورب های چندساله، فورب های یکساله، بوته ای ها و درختچه ای ها تفکیک کند. این فرم ها نیز تحت تاثیر عوامل توپوگرافی و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک، دارای آشیان های اکولوژیک متفاوتی از همدیگر شده اند. بنابراین مدیریت اکولوژیک اکوسیستم های خشکزی نیاز به درک و آگاهی از ساختار پوشش گیاهی متاثر از عوامل محیطی دارد.